ประวัติโดยสังเขปของเฮราคลิตัส (Heraclitus)

เฮราคลิตัส

(600 – 540 ปีก่อนคริสตกาล)

สงครามและความขัดแย้งระหว่างขั้วตรงข้ามคือสภาวะอันเป็นนิรันด์ของจักรวาล

ทุกสรรพสิ่งคือสภาวะแห่งการเลื่อนไหล หรือการเปลี่ยนแปลง สงครามและความขัดแย้งระหว่างขั้วตรงข้ามคือสภาวะอันเป็นนิรันด์ของจักรวาล นั่นคือสิ่งที่เฮราคลิตัสกล่าวไว้ พร้อมๆ กับการวิพากษ์วิจารณ์อันโด่งดังที่มีต่อชาวเมืองอีพีซัส ว่าเป็นพวกไร้สติปัญญาที่ควรจะแขวนคอตัวเองและทิ้งเมืองไว้ให้พวกเด็กๆ ปกครอง ผู้ที่เป็นปฏิปักษ์อันดับแรกของเขาคือโฮเมอร์ เฮราคลิตัสประณามโฮเมอร์ว่าควรถูกขับไล่และถูกโบย นอกจากนี้เขายังดูหมิ่นความคิดและความสมบูรณ์ทางสติปัญญาของพีทากอรัสและซีโนฟาเนสอีกด้วย

ในการมองหาความเข้าใจโครงสร้างพื้นฐานของจักรวาล เฮราคลิตัสเชื่อว่าองค์ประกอบหลักของธรรมชาติคือ ไฟ ดิน และน้ำ แต่ไฟคือส่วนประกอบสำคัญ ซึ่งควบคุมและเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบที่เหลือ ‘ทุกสรรพสิ่งเปลี่ยนแปลงไปเพราะไฟ และไฟเปลี่ยนแปลงไปเพราะทุกสรรพสิ่ง การแปรสภาพของไฟคือทะเล ซึ่งเป็นสิ่งแรกในสรรพสิ่งทั้งหมด และครึ่งหนึ่งของทะเลคือดิน ครึ่งหนึ่งของดินคือลม’

ไฟแห่งจักรวาลมีอยู่ในวิญญาณของมนุษย์ ในผู้ที่อ่อนแอจะมีรอยด่างของ ‘น้ำ’ ซึ่งเป็นองค์ประกอบของการนอนหลับ ความโง่งม และความชั่วร้าย วิญญาณอันบริสุทธิ์สามารถมีชีวิตรอดจากความตายของร่างกายและไปรวมตัวกับไฟแห่งจักรวาลในที่สุด อย่างไรก็ตาม กระบวนการแห่งการแยกตัวและการรวมเป็นหนึ่งมีความสืบเนื่องกัน คล้ายกับมโนทัศน์หยินและหยางของทางตะวันออก เฮราคลิตัสเชื่อว่าพลวัตรระหว่างคู่ปฏิปักษ์ถูกขับเคลื่อนโดยแรงและสภาวะอันเป็นนิรันด์ของจักรวาล ‘มนุษย์ไม่เข้าใจว่าชีวิตเปลี่ยนแปลงตัวมันเอง เช่นเดียวกับที่มันเข้ากันได้ด้วยตัวมันเอง มีความสอดคล้องกลมกลืนดังคันพิณและตัวพิณ’ เฮราคลิตัสบอกเราต่อไปว่า ‘พระเจ้าคือกลางวันและกลางคืน ฤดูหนาวและฤดูร้อน สงครามและสันติภาพ เต็มอิ่มและหิวโหย’ ความขัดแย้งและความเป็นปฏิปักษ์ทั้งมีความจำเป็นและเป็นสิ่งที่ดี มโนทัศน์แห่งความขัดแย้งของจักรวาลให้ความมั่นใจว่า แม้ว่าคู่ปฏิปักษ์อาจจะพึงพอใจกับช่วงเวลาแห่งการผลัดเปลี่ยนอำนาจ แต่ไม่มีใครที่จะทำลายหรือพิชิตฝ่ายตรงข้ามได้อย่างสิ้นเชิง ‘ดวงอาทิตย์ไม่อาจก้าวล้ำการกระทำของเขา แต่อีรินเยส ผู้รับใช้ความยุติธรรม จะหาเขาพบ’

ความขัดแย้งดังกล่าวของจักวาลยืนยันว่าความเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทุกสรรพสิ่งอยู่ในสภาวะแห่งการไหลเลื่อน ความคงที่ไม่มีอยู่ในจักรวาล มีเพียงสภาวะแห่งความเปลี่ยนแปลงเท่านั้น ซึ่งเป็นผลจากการแปรสภาพของไฟ คำกล่าวข้างต้นบอกเป็นนัยว่าหากไม่มีสิ่งใดที่ไม่แปรเปลี่ยนในจักรวาลนี้ จักรวาลจึงเป็นนิรันด์ด้วยตัวมันเอง จักรวาลคือไฟที่มีชีวิตอย่างไม่มีที่สิ้นสุด

เฮราคลิตัสไม่เหมือนกับนักปรัชญาเหตุผลนิยมที่เกิดขึ้นในยุคเดียวกับเขา เขาเลือกที่จะไม่อธิบายเหตุผลที่อยู่เบื้องหลังการคิดของเขาด้วยรายละเอียดจำนวนมาก งานที่กระจัดกระจายของเขาค่อนข้างคลุมเครือ ซึ่งผู้ที่ติดตามแนวคิดของเขา หลักๆ ก็คือพวกสโตอิก ให้ชื่อเล่นแก่เขาว่า ‘ผู้ลึกลับ’ (the riddler) งานของเขาเขียนด้วยรูปแบบของคติคำพังเพยและคำพยากรณ์ เฮราคลิตัสคือผู้ลี้ลับอย่างไม่ต้องสงสัย และมีความใกล้เคียงกันอย่างยิ่งระหว่างงานเขียนของเขากับคัมภีร์เต๋า เต๋อ จิง ของจีน ที่เขียนโดยเล่าจื๊อ (‘อาจารย์เฒ่า’) ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน แต่ก็เป็นไปไม่ได้ที่จะระบุแน่ชัดว่าเฮราคลิตัสมีการติดต่อกับวัฒนธรรมตะวันออก หรืออะไรในทำนองเดียวกันนั้นหรือไม่

เฮราคลิตัสให้มโนทัศน์เกี่ยวกับความจริงว่า คือกระบวนการ คือสภาวะแห่งการเปลี่ยนแปลงอันไม่มีที่สิ้นสุด อยู่ตรงข้ามอย่างสิ้นเชิงกับการพัฒนาที่เกิดขึ้นตามมาเกือบทั้งหมดของอภิปรัชญาที่มีต้นกำเนิดมาจากอริสโตเติ้ล สองพันปีแห่งการใคร่ครวญทางอภิปรัชญาประกอบด้วยการคิดคำนึงเรื่องธรรมชาติของสสาร และคุณลักษณะที่พวกมันสามารถ สิ่งที่พวกมันกระทำ หรือคุณสมบัติที่พวกมันต้องมี งานที่ใกล้เคียงที่สุดในยุคของพวกเราคืองานของเบิร์กสันและไวท์เฮด เป็นอภิปรัชญาเช่นเดียวกัน ที่ไม่ใช่การศึกษาสสารด้วยตัวของมันเอง แต่เป็นการศึกษากระบวนการเปลี่ยนแปลง

แปลจาก Philosophy: 100 Essential Thinkers ของ Phillip Stokes หน้า 15

2 thoughts on “ประวัติโดยสังเขปของเฮราคลิตัส (Heraclitus)

  1. มีอิทธิพลต่อ นิทเช่ หรือเปล่า และทำนองกับพุทธเถรวาที่ว่า เราหยั่งรู้อดีตได้แต่ไม่สามารถใช้ชีวิตร่วมกับอดีตอีกครั้งได้ หรือเปล่า ????????????

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s