หมาของพาฟลอฟ และเรื่องหมาๆ ในนิยายเงาสีขาว

นอกจากฟรอยด์แล้ว บุรุษอีกหนึ่งคนที่นักศึกษาจิตวิทยาทุกคนต้องรู้จักก็คือ “อีวาน พาฟลอฟ” (Ivan Pavlov) ต้นกำเนิดทฤษฎี “การเรียนรู้โดยการวางเงื่อนไข” (classical conditioning) หรือเรียกด้วยภาษาบ้านๆ ว่า “ทฤษฎีหมาน้ำลายไหล” ในที่นี้ ผมไม่ได้ต้องการพูดถึงทฤษฎีของพาฟลอฟ แต่ผมต้องการพูดถึงหมาของเขา

นานมาแล้ว ผมเคยค้นหาว่าหมาของพาฟลอฟที่ผมเคยเห็นในรูปตอนสมัยเรียนมีชื่อว่าอะไร แต่ก็ไม่ได้คำตอบ ซึ่งจะว่าไปมันก็ไม่ได้สลักสำคัญอะไร มันเป็นเพียงความอยากรู้อยากเห็นของผมเท่านั้น อย่างไรก็ตาม นอกจากหมาของพาฟลอฟจะเป็นต้นกำเนิดของทฤษฎีการเรียนรู้อันลือลั่นแล้ว มันยังได้สร้า่งคุณูปการอีกอย่างหนึ่งให้กับวงการภาษาศาสตร์ โดยการเพิ่มวลีที่ว่า “หมาของพาฟลอฟ” (Pavlov’s dog) ซึ่งใช้เป็นคำเปรียบเปรยผู้ที่ตอบสนองต่อสิ่งต่างๆ ไปตามสถานการณ์ โดยปราศจากการคิดวิเคราะห์ หรือพูดง่ายๆ ก็คือ ไม่ค่อยใช้สมองในการคิดเท่าไหร่เวลาลงมือทำอะไร

สังเกตดูคนรอบๆ ข้างดูนะครับ ว่ามีคนประเภทเดียวกับหมาของพาฟลอฟบ้างหรือไม่ หากมีและต้องการเตือนสติเขา เราก็อาจจะพูดว่า “เฮ้ย อย่าทำตัวเป็นหมาของพาฟลอฟหน่อยเลย” บางที ประโยชน์อย่างเดียวของการเขียนบันทึกสั้นๆ นีั้ของผมขึ้นมาก็คือ การได้คำด่า เอ๊ย ได้คำเปรียบเปรยเพิ่มขึ้นมาอีกคำ

หมายเหตุ

1. งานเขียนชิ้นนี้เผยแพร่ครั้งแรกที่เว็บบอร์ดจิตวิทยา ม.เกษตร

2. งานเขียนชิ้นนี้ทำให้ผมนึกถึงบางเสี้ยวบางตอนในนิยาย “เงาสีขาว” ของแดนอรัญ แสงทอง ซึ่งไม่เกี่ยวกับหมาของพาฟลอฟแต่อย่างใด แต่ผมอยากนำมาลงไว้ในที่นี้ด้วย

…ครอบครัวและโรงเรียนไม่ได้เป็นอะไรมากกว่าสถาบันฝึกหมาคุณภาพต่ำ พ่อแม่ ครู ผู้ปกครองก็ไม่ได้เป็นอะไรมากกว่านักฝึกหมาคุณภาพต่ำ ผู้เฝ้าฝันว่าภายใต้การดูแลควบคุมของพวกเขา การศึกษาของพวกเขา วัฒนธรรมของพวกเขา สักวันหนึ่งเราจะได้กลายเป็นหมาที่มีคุณภาพขึ้นมาได้ เราจะได้เป็นหมาที่มีปริญญา หมานักเรียนนอก หมาดอกเตอร์ หมาที่มีเกียรติ หมาผู้มีความกล้าหาญทางจริยธรรม หมาผู้บูชาความงามและพร่ำเพ้อถึงสัจจะ หมาผู้มีความกล้าหาญทางจริยธรรม หมาที่เป็นนักบุญ หมาที่เป็นทรราชย์ หมาตัวผู้ที่ย้ำโซเซไปทุกหัวระแหงเพื่อกระดูกสักชิ้นหนึ่ง หมาตัวเมียที่เป็นโสเภณี หมาตัวผู้ที่สูบซิการ์ฮาวานาและดื่มแชมเปญฝรั่งเศส หมาตัวเมียที่ประดับเพชรไว้ที่ตะปิ้งของมันซึ่งทุกตัวต่างเป็นโรคกลัวความอ้วน หมาตัวที่ทำตัวเป็นโฆษกประจำทำเนียบของพระเจ้าที่พูดถึงพระเจ้าโดยที่ไม่ทันได้เลียคราบเลือดที่ปากออกให้เกลี้ยงเกลาเสียก่อน หมาเด็กในวันนี้เป็นหมาผู้ใหญ่ในวันหน้า หมาดีเป็นศรีแก่ชาติหมา หมาฉลาดชาติหมาเจริญ เยาวชนหมาฝึกตนเป็นกำลังสำคัญของชาติหมาในอนาคต หมาที่ฉลาดคือหมาที่รู้จักฝึกตนเอง ปัจเจกภาพของหมา ประชาธิปไตยของหมา หมาบางตัวที่ทุกเดือนเป็นเดือนสิบสองหมดทั้งที่มันเองมีอดีตเป็นถึงหมานักปฏิวัติและมีชื่อเสียงว่าเป็นหมาที่ความรักต่อมวลชนหมาของมันไม่เคยสั่นคลอน หมาที่เป็นแบบฉบับของหมาที่มีจิตใจสูงที่หมกมุ่นอยู่กับการกัดแทะกระดูกแห่งอุดมคติ ในท่ามกลางหมาทั้งหลายเราเป็นหมาน้อยธรรมดาัตัวหนึ่ง…